રાયડો (સરસવ) શિયાળુ ઋતુનો મુખ્ય તેલીબિયાં પાક છે. ઓછા ખર્ચે અને ટૂંકા ગાળામાં સારું ઉત્પાદન આપતો આ પાક યોગ્ય સમયસર વાવણી અને સંતુલિત ખાતર વ્યવસ્થાપનથી ખેડૂત મિત્રોને ખૂબ સારો નફો અપાવી શકે છે.
૧. જમીનની પસંદગી અને તૈયારી
- રાયડાના પાક માટે મધ્યમ કાળી, ગોરાડુ કે કાંપવાળી અને સારા નિતારવાળી જમીન સૌથી વધુ અનુકૂળ રહે છે.
- આગલા પાકના અવશેષો સાફ કરી ઊંડી ખેડ કરવી અને જમીન ભરભરી તથા પોચી બનાવવી.
- પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૮ થી ૧૦ ટન સારું દેશી છાણિયું ખાતર અથવા કમ્પોસ્ટ ભેળવવું.
૨. વાવણી સમય અને પદ્ધતિ
- વાવણી સમય: રાયડાની વાવણી માટે ૧૫ ઓક્ટોબર થી ૩૧ ઓક્ટોબરનો સમય શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. તાપમાન ૨૫°C આસપાસ થાય ત્યારે વાવણી કરવાથી ઉગાવો સારો મળે છે.
- વાવણી અંતર: બે હાર વચ્ચે ૪૫ સે.મી. (દોઢ ફૂટ) અને બે છોડ વચ્ચે ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. અંતર રાખવું.
- બિયારણ દર: હેક્ટર દીઠ ૩.૫ થી ૪ કિલોગ્રામ પ્રમાણિત બિયારણ વાપરવું.
- બીજ માવજત: વાવણી પહેલાં યોગ્ય ફૂગનાશક દવાનો પટ અવશ્ય આપવો જેથી જમીનજન્ય રોગોથી રક્ષણ મળે.
૩. ખાતર વ્યવસ્થાપન
- પાયાનું ખાતર: વાવણી વખતે ડી.એ.પી. અથવા સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ (SSP) આપવું. રાયડામાં તેલની ટકાવારી અને વજન વધારવા માટે સલ્ફર આપવું અત્યંત જરૂરી છે.
- પૂર્તિ ખાતર: નાઈટ્રોજન (યુરિયા) ખાતરનો અડધો હપ્તો વાવણી બાદ પ્રથમ પિયત વખતે (૨૫ થી ૩૦ દિવસે) આપવો.
૪. પિયત વ્યવસ્થા
- જમીનના પ્રકાર મુજબ સામાન્ય રીતે ૪ થી ૬ પિયતની જરૂર પડે છે.
- કટોકટીની અવસ્થાઓ: ૧. વાવણી પછીનું પહેલું હળવું પિયત (ઓટોપીયત). ૨. ડાળીઓ ફૂટવાના સમયે (૨૫ થી ૩૦ દિવસે). ૩. ફૂલ આવવાના સમયે (૪૫ થી ૫૦ દિવસે). ૪. શીંગોમાં દાણા ભરાવાના સમયે (૭૦ થી ૭૫ દિવસે).
૫. પાક સંરક્ષણ (રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ)
- મોલોમક્ષી (તડતડિયાં): રાયડામાં મોલોમક્ષી મુખ્ય જીવાત છે જે પાંદડા અને ફૂલોનો રસ ચૂસીને નુકસાન કરે છે. ખેતરમાં પીળા ચીકણા ટ્રેપ (Yellow Sticky Traps) ગોઠવવા અને ઉપદ્રવ જણાય ત્યારે ભલામણ કરેલ રસચૂસક નિયંત્રક કીટનાશકનો છંટકાવ કરવો.
- ભૂકી છારો અને સફેદ ગેરુ (રોગ): ઠંડક અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં ભૂકી છારો દેખાય ત્યારે ફૂગનાશકનો છંટકાવ કરવો.