પાસ ગુજરાતનો સૌથી મુખ્ય રોકડિયો ઔદ્યોગિક પાક છે. યોગ્ય અંતરે વાવણી, સંકલિત પોષણ વ્યવસ્થા અને ખાસ કરીને ગુલાબી ઈયળ તથા રસચૂસક જીવાતોનું સમયસર નિયંત્રણ કરવાથી કપાસમાં ઉત્કૃષ્ટ ઉત્પાદન અને ગુણવત્તા મેળવી શકાય છે.
૧. જમીનની પસંદગી અને તૈયારી
- કપાસ માટે ઊંડી, ફળદ્રુપ, સારા નિતારવાળી મધ્યમ કાળી કે ગોરાડુ જમીન સૌથી વધુ ઉત્તમ રહે છે.
- ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરી જમીનને તપવા દેવી, જેથી જમીનમાં રહેલા જૂના કોશેટા અને ફૂગનો નાશ થાય.
- પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૧૦ થી ૧૨ ટન સારું કોહવાયેલું છાણિયું ખાતર અથવા દિવેલીનો ખોળ સારી રીતે જમીનમાં ભેળવવો.
૨. વાવણી સમય, અંતર અને પદ્ધતિ
- વાવણી સમય:
- આગોતરો કપાસ (પિયત સગવડ હોય તો): ૧૫ મે થી ૧૫ જૂન.
- ચોમાસુ કપાસ (વરસાદ આધારિત): પ્રથમ સારો વરસાદ થયા પછી જૂનના અંત અથવા જુલાઈના પ્રથમ અઠવાડિયામાં.
- વાવણી અંતર: જમીનની ફળદ્રુપતા મુજબ:
- મધ્યમ જમીન માટે: ૪ × ૧.૫ ફૂટ અથવા ૪ × ૨ ફૂટ.
- ભારે ફળદ્રુપ જમીન માટે: ૫ × ૨ ફૂટ અથવા ૫ × ૧.૫ ફૂટ.
- બિયારણ દર: એક એકર દીઠ ૨ પેકેટ (હાઈબ્રિડ બીટી કપાસ).
- વાવણી કરતાં પહેલાં જમીનમાં પૂરતો ભેજ હોવો અત્યંત જરૂરી છે.
૩. ખાતર વ્યવસ્થાપન
- પાયાનું ખાતર: વાવણી સમયે ડી.એ.પી. (DAP) અથવા ૧૨:૩૨:૧૬ અને પોટાશ તેમજ સલ્ફર આપવું.
- પૂર્તિ ખાતર: નાઈટ્રોજન (યુરિયા) ખાતર ૩ થી ૪ સરખા હપ્તામાં આપવું: ૧. વાવણીના ૩૦ થી ૩૫ દિવસે (પ્રથમ હપ્તો). ૨. ચાં Meaning/ચાંપવા બેસવાના સમયે (૫૦ થી ૫૫ દિવસે). ૩. ઝીંડવા ભરાવાના સમયે (૭૫ થી ૮૦ દિવસે).
- ઝીંડવાના સારા વિકાસ અને ખરણ અટકાવવા માટે ૧૩:૦૦:૪૫ અથવા ૦૦:૫૨:૩૪ તથા બોરોન અને મેગ્નેશિયમ સલ્ફેટનો પૂર્તિ છંટકાવ કરવો.
૪. પિયત વ્યવસ્થા
- શરૂઆતના તબક્કે જરૂર મુજબ હળવા પિયત આપવા. વધુ પડતું પાણી ભરાઈ રહેવું ન જોઈએ.
- ટપક પદ્ધતિ (ડ્રીપ ઇરિગેશન) કપાસ માટે સૌથી શ્રેષ્ઠ પરિણામ આપે છે.
- કટોકટીના તબક્કા: ચાંપવા બેસતી વખતે, ફૂલ ખીલતી વખતે અને ઝીંડવા ભરાવાના સમયે જમીનમાં ભેજ જળવાઈ રહેવો જરૂરી છે.
૫. પાક સંરક્ષણ (સંકલિત જીવાત નિયંત્રણ)
- રસચૂસક જીવાતો (થ્રિપ્સ, સફેદ માખી, લીલા તડતડિયાં):
- ખેતરમાં એકરે ૬ થી ૮ પીળા અને વાદળી ચીકણા ટ્રેપ (Sticky Traps) લગાવવા.
- શરૂઆતમાં લીમડાનું તેલ (નીમ ઓઈલ) છાંટવું અને ઉપદ્રવ વધે ત્યારે જ ભલામણ કરેલ રસચૂસક નિયંત્રક દવાઓ વાપરવી.
- ગુલાબી ઈયળ (Pink Bollworm) નિયંત્રણ:
- વાવણીના ૪૦ થી ૪૫ દિવસે એકરે ૫ થી ૮ ફેરોમોન ટ્રેપ (Pheromone Traps) ગોઠવવા જેથી નર ફુદા પકડાય અને ઉપદ્રવની જાણ થાય.
- રોઝેટ ફ્લાવર (બંધ રહેલા ફૂલ) દેખાય તો તોડીને નાશ કરવો.
- ઝીંડવા બેસવાના સમયે ઈંડાનાશક તથા ઈયળનાશક દવાનો યોગ્ય સમયે છંટકાવ કરવો.
- પાક પૂરો થયા પછી કપાસની સાંઠીઓ ખેતરમાંથી રોટાવેટર મારી જમીનમાં દાટી દેવી અથવા ખેતર સાફ કરવું, જેથી આવતી સાલ ગુલાબી ઈયળનો ઉપદ્રવ અટકે.