ઘઉં ગુજરાતનો સૌથી મુખ્ય શિયાળુ ધાન્ય પાક છે. યોગ્ય સુધારેલી જાતોની પસંદગી, સમયસર વાવણી, સંતુલિત ખાતર અને પિયતની કટોકટીની અવસ્થાઓ સાચવવાથી ગુણવત્તાયુક્ત અને વિપુલ ઉત્પાદન મેળવી શકાય છે.
૧. જમીનની પસંદગી અને તૈયારી
- ઘઉં માટે સારા નિતારવાળી, ફળદ્રુપ, ગોરાડુ, બેસર કે મધ્યમ કાળી જમીન સૌથી વધુ ઉત્તમ ગણાય છે.
- ચોમાસુ પાકની લણણી પછી જમીનને ૧ થી ૨ વખત ઊંડી ખેડ કરી કરબ અને સમાર ચલાવી ઢેફાં ભાંગીને ભરભરી અને સમતલ બનાવવી.
- પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૧૦ થી ૧૨ ટન સારું કોહવાયેલું છાણિયું ખાતર અથવા કમ્પોસ્ટ જમીનમાં સારી રીતે ભેળવવું.
૨. વાવણી સમય, અંતર અને બિયારણ દર
- વાવણી સમય:
- સમયસર વાવણી (પિયત ટુકડી ઘઉં): ૧૫ નવેમ્બર થી ૨૫ નવેમ્બર શ્રેષ્ઠ સમય છે (વાતાવરણમાં ઠંડક શરૂ થાય ત્યારે).
- મોડી વાવણી: ૨૫ નવેમ્બર થી ૧૦ ડિસેમ્બર સુધી.
- વાવણી અંતર: બે ચાસ વચ્ચે ૨૨.૫ સે.મી. (આશરે ૯ ઇંચ) અંતર રાખવું. મોડી વાવણીમાં ૧૮ થી ૨૦ સે.મી. અંતર રાખવું.
- બિયારણ દર:
- સમયસર વાવણી માટે: હેક્ટર દીઠ ૧૦૦ થી ૧૨૦ કિલોગ્રામ.
- મોડી વાવણી કે ભાલ વિસ્તાર માટે: હેક્ટર દીઠ ૧૨૫ થી ૧૪૦ કિલોગ્રામ.
- બીજ માવજત: વાવણી પહેલાં બિયારણને થાયરમ અથવા કાર્બેન્ડાઝીમ ફૂગનાશકનો પટ આપવો, ત્યારબાદ એઝોટોબેક્ટર અને પીએસબી (PSB) કલ્ચરનો પટ આપવો.
૩. ખાતર વ્યવસ્થાપન
- પાયાનું ખાતર: વાવણી વખતે ડી.એ.પી. (DAP) અથવા ૨૦:૨૦:૦:૧૩ અને પોટાશ આપવું. જમીનમાં ઝિંકની ઉણપ હોય તો ૨૫ કિલો ઝિંક સલ્ફેટ પાયામાં આપવું.
- પૂર્તિ ખાતર: નાઈટ્રોજન (યુરિયા) ખાતર બે હપ્તામાં વહેંચીને આપવું: ૧. વાવણી બાદ ૨૧ દિવસે પ્રથમ પિયત (મુકુટ મૂળ ફૂટવાની અવસ્થા) વખતે અડધો હપ્તો. ૨. વાવણી બાદ ૪૦ થી ૪૫ દિવસે (ગાભ અવસ્થાએ) બાકીનો હપ્તો.
૪. પિયત વ્યવસ્થા (કટોકટીના તબક્કા)
ઘઉંના પાકમાં પિયતનો સમય ખૂબ જ મહત્વનો છે. મુખ્ય ૬ કટોકટીના તબક્કા: ૧. મુકુટ મૂળ ફૂટવા સમયે (CRI Stage): વાવણી બાદ ૧૮ થી ૨૧ દિવસે (આ પિયત સૌથી વધુ મહત્વનું છે). ૨. ફૂટ (કૂંટ) નીકળવાના સમયે: વાવણી બાદ ૩૫ થી ૪૦ દિવસે. ૩. ગાભ અવસ્થા (સાંધા પડવાના સમયે): વાવણી બાદ ૫૫ થી ૬૦ દિવસે. ૪. ડૂંડીઓ નીકળવાના સમયે (ફૂલ અવસ્થા): વાવણી બાદ ૭૦ થી ૭૫ દિવસે. ૫. દૂધિયા દાણાની અવસ્થાએ: વાવણી બાદ ૮૫ થી ૯૦ દિવસે. ૬. દાણા ભરાઈને કઠણ થવાની અવસ્થાએ: વાવણી બાદ ૧૦૦ થી ૧૦૫ દિવસે.
૫. પાક સંરક્ષણ (રોગ અને નિંદામણ નિયંત્રણ)
- નિંદામણ નિયંત્રણ: ઘઉંમાં વાવણી બાદ ૩૦ થી ૩૫ દિવસ સુધી પાક નિંદામણ મુક્ત રાખવો. જરૂરિયાત મુજબ ભલામણ કરેલ નિંદામણનાશકનો છંટકાવ કરવો.
- ગેરુ (કાળો/પીળો ગેરુ) અને અંગારિયો: રોગપ્રતિકારક જાતો વાવવી. ગેરુનો ઉપદ્રવ જણાય ત્યારે પ્રોપીકોનાઝોલ અથવા મેન્કોઝેબ ફૂગનાશકનો છંટકાવ કરવો.
- ઉધઈ અને મોલોમક્ષી: ઉધઈના નિયંત્રણ માટે ક્લોરપાયરીફોસ પિયતના પાણી સાથે આપવું અથવા બીજ પટ આપવો.