ધાણા શિયાળુ ઋતુનો અત્યંત લોકપ્રિય અને નફાકારક મસાલા પાક છે. લીલા ધાણા (કોથમીર) તેમજ સૂકા ધાણા (દાણા) બંને હેતુ માટે તેની ખેતી કરવામાં આવે છે. યોગ્ય બિયારણ સારવાર, સમયસર વાવણી અને ભૂકી છારાનું સચોટ નિયંત્રણ કરવાથી ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળા ધાણાનું ઉત્પાદન મળે છે.
૧. જમીનની પસંદગી અને તૈયારી
- ધાણા માટે સારા નિતારવાળી, ફળદ્રુપ, મધ્યમ કાળી, ગોરાડુ કે કાંપવાળી જમીન સૌથી શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
- ભારે ચીકણી જમીનમાં પાણી ભરાઈ રહેવાથી મૂળનો વિકાસ અટકે છે.
- આગલા પાકના અવશેષો સાફ કરી ઊંડી ખેડ કરવી, કરબ અને સમાર ચલાવી જમીનને પોચી અને ભરભરી બનાવવી.
- પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૧૦ થી ૧૨ ટન સારું કોહવાયેલું છાણિયું ખાતર અથવા કમ્પોસ્ટ જમીનમાં સારી રીતે ભેળવવું.
૨. વાવણી સમય, અંતર અને બિયારણ દર
- વાવણી સમય: ૧૫ ઓક્ટોબર થી ૧૫ નવેમ્બરનો સમય સૂકા દાણા માટે શ્રેષ્ઠ ગણાય છે. વાતાવરણમાં ઠંડક શરૂ થાય ત્યારે વાવણી કરવાથી ઉગાવો ઉત્તમ રહે છે.
- બિયારણ દર:
- સૂકા દાણા માટે: હેક્ટર દીઠ ૧૨ થી ૧૫ કિલોગ્રામ.
- લીલા ધાણા (ભાજી) માટે: હેક્ટર દીઠ ૨૦ થી ૨૫ કિલોગ્રામ.
- વાવણી પદ્ધતિ અને અંતર: બે હાર વચ્ચે ૩૦ સે.મી. (૧ ફૂટ) અને બે છોડ વચ્ચે ૧૦ થી ૧૫ સે.મી. અંતર રાખવું.
- બીજ માવજત: વાવણી પહેલાં ધાણાના ગોળ બીજને હળવા હાથે ઘસીને બે ફાડ (દાળ) કરવી. ત્યારબાદ થાયરમ કે કાર્બેન્ડાઝીમ ફૂગનાશકનો પટ આપવો જેથી જમીનજન્ય રોગો સામે રક્ષણ મળે.
૩. ખાતર વ્યવસ્થાપન
- પાયાનું ખાતર: વાવણી સમયે જમીનની ફળદ્રુપતા મુજબ ડી.એ.પી. (DAP) અથવા ૨૦:૨૦:૦:૧૩ અને પોટાશ આપવું. સલ્ફર આપવાથી દાણાની ચમક અને સુગંધ વધે છે.
- પૂર્તિ ખાતર: નાઈટ્રોજન (યુરિયા) ખાતર બે હપ્તામાં વહેંચીને આપવું: ૧. વાવણી બાદ ૩૦ થી ૩૫ દિવસે પ્રથમ હપ્તો. ૨. ફૂલ આવવાના તબક્કે બીજો હલકો હપ્તો આપવો.
૪. પિયત વ્યવસ્થા
- ધાણાને હવામાન અને જમીનના પ્રકાર મુજબ સામાન્ય રીતે ૫ થી ૭ પિયતની જરૂર પડે છે.
- કટોકટીના તબક્કા: ૧. વાવણી પછી તરત પ્રથમ પિયત (હળવું). ૨. ઉગાવો સારો થવા માટે ૭ થી ૮ દિવસે બીજું હળવું પિયત (ઓટોપીયત). ૩. ડાળીઓ ફૂટવાના સમયે (૩૦ થી ૩૫ દિવસે). ૪. ફૂલ આવવાના સમયે (૫૦ થી ૫૫ દિવસે). ૫. દાણા ભરાવાના સમયે (૭૦ થી ૭૫ દિવસે).
- ખાસ નોંધ: ફૂલ ખીલવાના સમયે વધુ પડતું જોરદાર પિયત આપવું નહીં, નહિતર ફૂલ ખરી પડવાની શક્યતા રહે છે.
૫. પાક સંરક્ષણ (રોગ અને જીવાત નિયંત્રણ)
- ભૂકી છારો (Powdery Mildew): ધાણાનો સૌથી મુખ્ય રોગ છે. પાંદડા અને ડાળીઓ પર સફેદ પાવડર જેવો છારો દેખાય છે. લક્ષણો દેખાતાં જ દ્રાવ્ય ગંધક (સલ્ફર) અથવા હેક્ઝાકોનાઝોલનો છંટકાવ કરવો.
- ચરમી અને સુકારો: વાદળછાયા વાતાવરણમાં ચરમી જણાય તો મેન્કોઝેબ અથવા ક્લોરોથેલોનીલ ફૂગનાશક વાપરવું.
- મોલોમક્ષી (તડતડિયાં): રસચૂસક જીવાતો માટે ખેતરમાં પીળા ચીકણા ટ્રેપ ગોઠવવા અને શરૂઆતમાં લીમડાનું તેલ છાંટવું. વધુ ઉપદ્રવ હોય તો ભલામણ કરેલ રસચૂસક નિયંત્રક દવાનો છંટકાવ કરવો.