જીરું ગુજરાતનો અત્યંત મહત્વનો અને નફાકારક મસાલા પાક છે. જીરાનો પાક વાતાવરણ અને રોગ-જીવાત પ્રત્યે ખૂબ સંવેદનશીલ હોવાથી તેમાં સમયસર વાવણી, મર્યાદિત પિયત અને સચોટ રોગ નિયંત્રણ રાખવું અત્યંત જરૂરી છે.
૧. જમીનની પસંદગી અને તૈયારી
- જીરા માટે ઉત્તમ નિતારવાળી, ગોરાડુ, રેતાળ-ગોરાડુ કે મધ્યમ કાળી જમીન સૌથી શ્રેષ્ઠ રહે છે.
- ભારે ચીકણી કે પાણી ભરાઈ રહે તેવી જમીનમાં જીરાનો ઉગાવો અને મૂળનો વિકાસ સારો થતો નથી.
- ઉનાળામાં ઊંડી ખેડ કરવી. વાવણી પહેલાં કરબ અને સમાર ચલાવી જમીન સમતલ અને પોચી ભરભરી બનાવવી.
- પાયામાં હેક્ટર દીઠ ૮ થી ૧૦ ટન સારું સડેલું છાણિયું ખાતર અથવા ટ્રાઇકોડર્મા મિક્સ કરેલું કમ્પોસ્ટ આપવું.
૨. વાવણી સમય, અંતર અને બિયારણ
- વાવણી સમય: જીરાની વાવણી માટે ૧૫ નવેમ્બર થી ૩૦ નવેમ્બરનો સમય સૌથી આદર્શ ગણાય છે. જ્યારે રાત્રિનું તાપમાન ઘટીને ૧૫°C થી ૨૦°C ની આસપાસ થાય ત્યારે વાવણી કરવી ઉત્તમ રહે છે.
- બિયારણ દર: હેક્ટર દીઠ ૧૨ થી ૧૫ કિલોગ્રામ પ્રમાણિત બિયારણ વાપરવું.
- વાવણી પદ્ધતિ: જીરું સામાન્ય રીતે પૂંખીને અથવા ઓરીને (બે હાર વચ્ચે ૩૦ સે.મી. અંતરે) વવાય છે. ઓરીને વાવણી કરવાથી નિંદામણ અને રોગ નિયંત્રણમાં સરળતા રહે છે.
- બીજ માવજત: વાવણી પહેલાં બીજને કાર્બેન્ડાઝીમ અથવા ટ્રાઇકોડર્મા ફૂગનાશકનો પટ અવશ્ય આપવો જેથી કાળીયો અને સુકારો રોગ અટકી શકે.
૩. ખાતર વ્યવસ્થાપન
- પાયાનું ખાતર: વાવણી વખતે જમીનની ચકાસણી મુજબ ડી.એ.પી. (DAP) અથવા સિંગલ સુપર ફોસ્ફેટ (SSP) અને પોટાશ આપવું. સલ્ફર આપવાથી દાણાની ગુણવત્તા અને સુગંધ વધે છે.
- પૂર્તિ ખાતર: જીરામાં નાઈટ્રોજન (યુરિયા) ખાતર ખૂબ મર્યાદિત આપવું. વધુ પડતા યુરિયાથી છોડ પોચો બને છે અને ચરમી (કાળીયો) રોગ વધવાની શક્યતા રહે છે. વાવણીના ૩૦ થી ૩૫ દિવસે જરૂરિયાત મુજબ હળવો હપ્તો આપવો.
૪. પિયત વ્યવસ્થા
- જીરાને ઓછા પણ યોગ્ય સમયે પિયતની જરૂર પડે છે. વધુ પડતું પાણી જીરાના પાક માટે નુકસાનકારક છે.
- પિયતનો તબક્કો: ૧. વાવણી પછીનું તરત પ્રથમ પિયત (હળવું પાણી). ૨. બીજ ઉગવા માટે ૭ થી ૮ દિવસે બીજું હળવું પિયત (ઓટોપીયત). ૩. ત્રીજું પિયત છોડના વિકાસ વખતે (૩૦ થી ૩૫ દિવસે). ૪. ચોથું પિયત દાણા બંધાવાના સમયે (૫૫ થી ૬૦ દિવસે).
- જીરામાં દાણા ભરાઈ ગયા પછી પાછળથી પિયત આપવાનું ટાળવું જોઈએ.
૫. પાક સંરક્ષણ (રોગ અને જીવાત વ્યવસ્થાપન)
- કાળીયો (ચરમી / Alternaria Blight): વાદળછાયા કે ભેજવાળા વાતાવરણમાં કાળીયો સૌથી ઝડપથી ફેલાય છે. પાંદડા અને દાણા કાળા પડી સુકાઈ જાય છે. વાતાવરણ પલટાય તે પહેલાં અથવા શરૂઆતના લક્ષણો દેખાતાં જ મેન્કોઝેબ કે ભલામણ કરેલ ફૂગનાશકનો છંટકાવ કરવો.
- સુકારો (Fusarium Wilt): જમીનજન્ય રોગ હોવાથી છોડ સુકાઈ જાય છે. આ માટે ટ્રાઇકોડર્માથી બીજ સારવાર અને પાકની ફેરબદલી શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.
- ભૂકી છારો (Powdery Mildew): પાંદડા પર સફેદ પાવડર જેવો છારો દેખાય ત્યારે ગંધક (સલ્ફર) અથવા હેક્ઝાકોનાઝોલનો છંટકાવ કરવો.
- મોલોમક્ષી અને થ્રિપ્સ: પાંદડાનો રસ ચૂસતી જીવાતો માટે ખેતરમાં પીળા ચીકણા ટ્રેપ (Yellow Sticky Traps) ગોઠવવા અને જરૂરિયાત મુજબ રસચૂસક નિયંત્રક દવાઓ છાંટવી.